Trong môi trường Montessori, trẻ được lựa chọn hoạt động dựa trên sự quan tâm, khả năng và mức độ sẵn sàng của bản thân. Tuy nhiên, tự do lựa chọn không có nghĩa là trẻ muốn làm gì cũng được. Trẻ lựa chọn trong một môi trường đã được chuẩn bị, với giáo cụ phù hợp, trình tự rõ ràng và những giới hạn nhất quán.
Khi được trao quyền lựa chọn phù hợp, trẻ không chỉ tìm đến hoạt động mình yêu thích. Trẻ còn học cách đưa ra quyết định, tổ chức công việc và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Một số liệu đáng chú ý về quyền lựa chọn
Một phân tích tổng hợp gồm 41 nghiên cứu thực nghiệm, được thực hiện trên cả trẻ em và người lớn, cho thấy việc được trao quyền lựa chọn có thể hỗ trợ động lực nội tại, sự nỗ lực, kết quả thực hiện nhiệm vụ và cảm nhận về năng lực của người học.
Đáng chú ý, tác động tích cực đến động lực nội tại được ghi nhận mạnh hơn trong những nghiên cứu mà người tham gia có khoảng 2–4 lượt lựa chọn liên tiếp, so với chỉ có một lượt hoặc phải đưa ra từ năm lượt lựa chọn trở lên.
Điều này không có nghĩa trẻ chỉ nên nhìn thấy đúng 2–4 giáo cụ trên kệ. Kết quả nghiên cứu gợi ý rằng quyền lựa chọn cần vừa đủ và có cấu trúc. Quá ít lựa chọn khiến trẻ khó cảm nhận được sự chủ động, trong khi quá nhiều lựa chọn cùng lúc có thể khiến trẻ mất thời gian cân nhắc hoặc không biết nên bắt đầu từ đâu.
Trong lớp học, giáo viên có thể vận dụng bằng cách chuẩn bị một môi trường có trật tự, giới thiệu những hoạt động phù hợp, sau đó để trẻ lựa chọn trong phạm vi các giáo cụ trẻ đã biết cách sử dụng.
Trẻ cảm thấy mình được tôn trọng
Khi người lớn không liên tục quyết định thay, trẻ cảm nhận rằng nhu cầu, sở thích và nhịp độ phát triển của mình được ghi nhận.
Có trẻ muốn lặp lại một hoạt động nhiều lần để hoàn thiện thao tác. Có trẻ cần quan sát khá lâu trước khi bắt đầu. Cũng có trẻ đang sẵn sàng tìm kiếm một thử thách mới.
Việc được lựa chọn giúp trẻ cảm thấy mình có tiếng nói trong lớp học, thay vì chỉ thực hiện những yêu cầu đã được người lớn sắp đặt sẵn.
Trẻ cảm thấy mình có thể chủ động
Khi tự lựa chọn giáo cụ, trẻ cũng bắt đầu học cách tự tổ chức công việc:
- Quan sát và lựa chọn hoạt động.
- Chuẩn bị bàn hoặc thảm làm việc.
- Mang giáo cụ đến vị trí phù hợp.
- Thực hiện hoạt động theo trình tự.
- Thu dọn sau khi hoàn thành.
- Hoàn trả giáo cụ về đúng vị trí.
Những quyết định nhỏ này giúp trẻ từng bước hình thành khả năng lập kế hoạch, tự quản lý và chịu trách nhiệm với công việc đã chọn.
Trẻ dễ tập trung hơn
Khi hoạt động phù hợp với sự quan tâm và khả năng hiện tại, trẻ thường chủ động bắt đầu và gắn bó với công việc lâu hơn.
Trẻ có thể lặp lại một thao tác nhiều lần, thử lại sau khi gặp khó khăn và ít cần giáo viên nhắc nhở. Sự tập trung lúc này không đến từ phần thưởng hay áp lực, mà xuất phát từ nhu cầu khám phá và hoàn thiện kỹ năng bên trong trẻ.
Việc trẻ lặp lại một hoạt động quen thuộc cũng không nhất thiết là dấu hiệu trẻ đang thiếu thử thách. Đó có thể là quá trình trẻ củng cố kỹ năng, hoàn thiện vận động hoặc xây dựng sự tự tin trước khi chuyển sang bước tiếp theo.
Trẻ cảm thấy tự tin hơn
Khi tự chọn, tự thực hiện và nhìn thấy kết quả, trẻ nhận ra rằng mình có khả năng hoàn thành công việc mà không cần người lớn liên tục hướng dẫn hoặc làm thay.
Qua từng trải nghiệm, trẻ có thể dần hình thành những cảm nhận tích cực:
- Mình có thể đưa ra lựa chọn.
- Mình có thể bắt đầu công việc.
- Mình có thể thử lại khi chưa thành công.
- Mình có thể tự phát hiện một số sai sót.
- Mình có thể hoàn thành và thu dọn công việc.
Sự tự tin này được hình thành từ trải nghiệm thực tế, thay vì chỉ phụ thuộc vào lời khen hoặc đánh giá của người lớn.
Tự do luôn đi cùng giới hạn
Quyền lựa chọn chỉ mang lại giá trị khi trẻ hiểu và tôn trọng những giới hạn của môi trường.
Trẻ được tự do lựa chọn hoạt động nhưng cần sử dụng giáo cụ đúng mục đích, tôn trọng không gian làm việc của bạn, không làm gián đoạn người khác và hoàn trả mọi thứ về đúng vị trí.
Những giới hạn này không làm mất đi sự tự do. Ngược lại, giới hạn giúp trẻ học cách sử dụng quyền lựa chọn một cách có trách nhiệm và phù hợp với cộng đồng.
Một số câu hỏi giúp giáo viên quan sát việc lựa chọn của trẻ
Thay vì chỉ ghi nhận trẻ đã hoàn thành bao nhiêu hoạt động, giáo viên có thể quan sát sâu hơn thông qua các câu hỏi:
- Trẻ lựa chọn hoạt động một cách chủ động hay cần người lớn nhắc?
- Trẻ có biết chuẩn bị không gian làm việc không?
- Trẻ duy trì sự tập trung trong bao lâu?
- Trẻ có lặp lại hoạt động để hoàn thiện kỹ năng không?
- Trẻ phản ứng thế nào khi gặp khó khăn?
- Trẻ có tự phát hiện và sửa lỗi không?
- Trẻ có hoàn trả giáo cụ đầy đủ không?
- Trẻ đã sẵn sàng được giới thiệu hoạt động tiếp theo chưa?
Những câu hỏi này giúp giáo viên hiểu chất lượng của quá trình làm việc, thay vì chỉ nhìn vào số lượng hoạt động hoặc sản phẩm cuối cùng của trẻ.
Checklist quan sát trẻ khi lựa chọn hoạt động
Giáo viên có thể sử dụng checklist dưới đây trong chu kỳ làm việc:
☐ Trẻ chủ động quan sát kệ trước khi lựa chọn
☐ Trẻ lựa chọn giáo cụ đã được giới thiệu
☐ Hoạt động phù hợp với khả năng hiện tại của trẻ
☐ Trẻ tự chuẩn bị bàn hoặc thảm làm việc
☐ Trẻ sử dụng giáo cụ đúng mục đích
☐ Trẻ duy trì sự tập trung trong quá trình thực hiện
☐ Trẻ thử lại khi gặp khó khăn
☐ Trẻ biết chủ động kết thúc hoạt động
☐ Trẻ thu dọn đầy đủ các chi tiết
☐ Trẻ hoàn trả giáo cụ về đúng vị trí
Nếu trẻ thường xuyên đi quanh lớp, đổi hoạt động liên tục, lấy giáo cụ nhưng không bắt đầu hoặc luôn chờ giáo viên lựa chọn thay, nhà trường không nên vội kết luận rằng trẻ thiếu tập trung.
Giáo viên có thể kiểm tra lại:
- Giáo cụ có quá khó hoặc quá đơn giản không?
- Trẻ đã được giới thiệu cách sử dụng chưa?
- Trên kệ có quá nhiều lựa chọn gây rối mắt không?
- Trình tự sắp xếp có đủ rõ ràng không?
- Hoạt động có phù hợp với nhu cầu hiện tại của trẻ không?
Kết luận
Khi được tự do lựa chọn trong một môi trường phù hợp, trẻ có thể cảm nhận mình được tôn trọng, có khả năng đưa ra quyết định và có trách nhiệm với công việc đã chọn.
Tuy nhiên, giá trị của quyền lựa chọn không nằm ở việc kệ có thật nhiều giáo cụ. Điều quan trọng là mỗi hoạt động đều phù hợp với khả năng của trẻ, được sắp xếp có trình tự và tạo điều kiện để trẻ ngày càng làm việc chủ động, tập trung và độc lập hơn.
MOTA Edu Solutions cung cấp các bộ giáo cụ Montessori đồng bộ, đồng thời hỗ trợ nhà trường rà soát danh mục và sắp xếp môi trường phù hợp với nhóm tuổi, quy mô lớp học và điều kiện triển khai thực tế.
Nhà trường cần hoàn thiện danh mục hoặc tối ưu cách bố trí giáo cụ có thể liên hệ MOTA để được tư vấn phù hợp.
